Hoş geldiniz! Bluesolarlight olarak Adetliyken neden turşu yapılmaz ile ilgili en çok merak edilen ayrıntıları paylaşıyoruz.
Adetliyken Neden Turşu Yapılmaz? Psikolojinin Merceğinden Bir İnanç, Beklenti ve Kültür Hikâyesi
Bazen çocukluğumdan kalma bir cümleyi hatırlıyorum: “Adetliyken turşuya dokunma, bozulur.” O cümlenin bende bıraktığı asıl iz, turşunun bozulup bozulmayacağından çok, insanların bazı kurallara neden bu kadar güçlü biçimde inandığı sorusuydu.
Çünkü ortada ilginç bir durum var. Turşu; sebze, tuz, su, asitlik, sıcaklık, hijyen ve fermantasyon gibi oldukça somut süreçlerin sonucunda oluşuyor. Buna rağmen bazı toplumlarda bir insanın menstruasyon döneminde olması, turşunun sonucunu etkileyebilecek bir faktör olarak görülüyor.
Peki gerçekten adetliyken turşu yapılmaz mı?
Bilimsel açıdan bakıldığında, menstruasyonun turşunun mutlaka bozulmasına yol açtığını gösteren güvenilir bir kanıt bulunmuyor. Daha ilginç olan ise bu inancın kendisi. Çünkü “adetliyken turşu yapılmaz” düşüncesi, yalnızca mutfakla ilgili bir bilgi değil; bilişsel önyargılar, duygular, sosyal öğrenme, kültürel aktarım ve toplumsal normların birbirine nasıl bağlandığını gösteren küçük ama güçlü bir örnek.
Üstelik Türkiye’de 742 kadınla gerçekleştirilen bir araştırmada, kadınların %22’sinin menstruasyon sırasında konserve hazırlamaya katılmanın yiyeceği bozacağına inandığı; turşu açma konusundaki inançların ise araştırmada en yaygın inanışlardan biri olduğu bildirildi.
PubMed
Bu nedenle soruyu yalnızca “Turşu neden bozulur?” diye sormak yerine biraz değiştirmek gerekiyor:
Bir insan neden turşunun bozulmasını kendi biyolojik durumuyla ilişkilendirir?
Adetliyken turşu yapılmaz inancı nereden geliyor?
Öncelikle önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.
“Adetliyken turşu yapılmaz” düşüncesi ile “adet sırasında kişinin kendini yorgun veya rahatsız hissetmesi” aynı şey değildir.
Menstruasyon sırasında ağrı, yorgunluk, uyku değişiklikleri veya duygu durum dalgalanmaları yaşayan insanlar olabilir. Fakat buradan hareketle menstruasyonun fiziksel olarak turşunun fermantasyon sürecini bozduğu sonucuna ulaşmak mümkün değildir.
Turşunun güvenli ve başarılı biçimde hazırlanmasını etkileyen unsurlar arasında kullanılan malzemelerin temizliği, tuz oranı, asitlik, sıcaklık, su kalitesi, kapların hijyeni ve uygun fermantasyon koşulları bulunur.
Menstruasyon ise bunların arasında biyolojik olarak doğrudan bir fermantasyon parametresi değildir.
Dolayısıyla burada psikolojik açıdan daha ilginç bir mesele ortaya çıkar: Nedensellik algısı.
Zihin tesadüfleri nasıl nedenselliğe dönüştürür?
İnsan zihni dünyayı anlamlandırırken olaylar arasında bağlantılar kurar.
Diyelim ki bir kişi yıllar önce adetliyken turşu kurdu ve turşu bozuldu.
Zihin bunu kolaylıkla şöyle kodlayabilir:
“Adetliyken turşu kurdum → turşu bozuldu.”
Oysa aynı dönemde sebzelerin tazeliği, tuz miktarı veya sıcaklık değişmiş olabilir.
Fakat zihnin “A oldu, ardından B oldu” ilişkisini “A, B’ye neden oldu” biçiminde yorumlama eğilimi vardır.
Bu durum psikolojide nedensellik algısının önemli özelliklerinden biridir. Özellikle olaylar nadir, dikkat çekici veya duygusal açıdan anlamlıysa bağlantılar daha kolay hatırlanabilir.
Burada bir başka soru ortaya çıkar:
Aynı kişi adetliyken yaptığı ve başarıyla sonuçlanan on turşuyu hatırlıyor mu, yoksa yalnızca bozulan turşuyu mu?
İşte hafıza devreye girdiğinde inanç daha da güçlenebilir.
Bilişsel psikoloji: İnanç nasıl “kanıta” dönüşüyor?
İnsan zihni yalnızca bilgiyi depolamaz; bilgiyi seçer, yorumlar ve yeniden yapılandırır.
Doğrulama yanlılığı
Bir kişi “adetliyken turşu bozulur” inancına sahipse, bu düşünceyi destekleyen olaylara daha fazla dikkat edebilir.
Turşu bozulduğunda:
“Bak, gerçekten bozuldu.”
Turşu bozulmadığında ise:
“Bu sefer denk gelmedi.”
Böylece aynı gerçeklik iki farklı biçimde yorumlanır.
Bu, doğrulama yanlılığının gündelik yaşamdaki basit örneklerinden biri olabilir.
Seçici dikkat ve hafıza
Duygusal açıdan dikkat çeken olaylar daha kolay hatırlanabilir.
Örneğin aile büyüklerinden biri yıllar önce “Ben adetliyken yaptığım turşu hep bozulurdu” dediğinde, bu cümle sıradan bir yemek tarifi gibi değil, bir uyarı gibi hafızaya yerleşebilir.
Sonrasında kişi turşu kuracağı zaman menstruasyon dönemini özellikle fark etmeye başlayabilir.
Bu noktada menstruasyonun kendisi değil, kişinin menstruasyonla ilgili zihinsel şeması davranışını etkiliyor olabilir.
2025 yılında yayımlanan geniş bir meta-analiz bu konuda daha genel ama önemli bir bulgu ortaya koydu. Araştırmacılar 102 makaleyi, 3.943 katılımcıyı ve 730 karşılaştırmayı inceleyerek menstruasyon döngüsünün dikkat, yaratıcılık, yürütücü işlevler, zekâ, bellek, motor beceriler, uzamsal ve sözel yetenekler gibi bilişsel alanlarla ilişkisini değerlendirdi. Sonuçlarda bilişsel performansta döngü boyunca sistematik ve sağlam farklılıklar bulunmadı.
PLOS
+1
Bu sonuç “menstruasyonun hiçbir psikolojik etkisi olamaz” anlamına gelmiyor.
Tam tersine, önemli bir ayrım yapıyor:
Öznel deneyim ile nesnel bilişsel performans aynı şey değildir.
Bir insan kendisini daha yorgun hissedebilir ama bu, genel bilişsel kapasitesinin otomatik olarak düştüğü anlamına gelmez.
Beklenti etkisi: “Bozulacak” düşüncesi davranışı değiştirebilir mi?
Burada psikolojinin başka bir alanına geçiyoruz: beklenti.
İnsanların bir olayla ilgili beklentileri, o olayı nasıl algıladıklarını ve bazı durumlarda nasıl deneyimlediklerini değiştirebilir.
Plasebo ve nosebo araştırmaları, beklentilerin fiziksel ve öznel deneyimler üzerinde etkili olabileceğini gösteriyor. Deneysel çalışmalarda kişinin geçmiş deneyimleri ve beklentileri, semptom algısıyla ilişkili bulunabiliyor.
ScienceDirect
+1
Turşu örneğinde bunu doğrudan “nosebo etkisi turşuyu bozar” şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Böyle bir sonuç için kanıt yok.
Fakat beklentinin davranış üzerindeki etkisini düşünmek mümkün.
Bir kişi “Adetliyken turşu yapmamalıyım” diye düşünüyorsa turşuyu hazırlarken daha kaygılı davranabilir, süreci sık sık kontrol edebilir veya herhangi bir renk ve koku değişimini normalden daha olumsuz yorumlayabilir.
Böylece beklenti, turşunun biyolojik sürecinden ziyade kişinin davranışını ve değerlendirmesini değiştirebilir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Duygusal psikoloji: Mesele yalnızca düşünce değildir
Bir inanç yalnızca zihinsel bir cümleden ibaret değildir.
Çoğu zaman arkasında bir duygu vardır.
“Ya bozulursa?”
“Ya annemin dediği doğruysa?”
“Ya bütün emeğim çöpe giderse?”
Bu düşünceler kaygı yaratabilir.
Kaygı yükseldiğinde kişi belirsizliğe daha az tolerans gösterebilir. Normalde önemsemeyeceği küçük bir değişikliği tehdit olarak değerlendirebilir.
Tiksinme duygusunun rolü
Menstruasyon tabularının psikolojik kökenlerini açıklamaya çalışan güncel yaklaşımlardan biri de tiksinme ve “kirlenme” algısına odaklanıyor.
2026’da yayımlanan bir çalışma, menstruasyon tabularının bazı kültürlerde neden bu kadar kalıcı olabileceğini açıklarken bedensel sıvılar, kan, koku ve olası patojen çağrışımlarının tiksinme temelli kaçınma psikolojisiyle ilişkili olabileceğini öne sürüyor. Çalışma bunun tek açıklama olmadığını özellikle vurgularken, kültürel öğrenme ile biyolojik tehlike sezgilerinin birbirini güçlendirebileceğini tartışıyor.
ScienceDirect
Burada turşuyla menstruasyon arasındaki ilişkiyi doğrudan biyolojik bir bağlantı olarak görmek yerine, insan zihninin “bedensel sıvı + bozulma + kirlenme” gibi kavramları sembolik olarak birbirine bağlayabilme kapasitesini düşünmek daha açıklayıcı olabilir.
Duygusal zekâ ve kişisel deneyim
Tam bu noktada duygusal zekâ kavramı devreye giriyor.
Duygusal zekâ yalnızca kişinin duygularını kontrol etmesi değildir. Kendi duygusunu fark etmek, duygunun kaynağını ayırt etmek ve bir düşünceyle gerçeklik arasındaki farkı görebilmektir.
Örneğin:
“Adetliyim ve turşunun bozulacağından korkuyorum.”
Bu cümlede iki ayrı bilgi vardır.
Birincisi biyolojik bir durum: menstruasyon.
İkincisi psikolojik bir durum: korku veya endişe.
Bu ikisini birbirinden ayırabilmek önemli bir bilişsel beceridir.
Kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Ben gerçekten turşunun bozulacağını mı düşünüyorum, yoksa turşunun bozulmasından korktuğum için bozulacağına mı inanıyorum?”
Bu küçük fark, birçok batıl inancı anlamak açısından şaşırtıcı derecede değerlidir.
Sosyal psikoloji: Bir inanç neden nesilden nesile aktarılıyor?
Bir inanışın yüzlerce kişi tarafından paylaşılması, onun bilimsel olarak doğru olduğunu göstermez.
Fakat sosyal açıdan neden güçlü olduğunu gösterir.
İnsanlar davranışlarını yalnızca kendi deneyimlerinden öğrenmez. Başkalarını gözlemleyerek de öğrenirler.
Özellikle aile büyükleri, topluluk liderleri ve yakın çevre, çocukluk döneminde güçlü bilgi kaynaklarıdır.
Bir çocuk annesinden:
“Adetliyken turşuya dokunulmaz.”
duyduğunda, bunu başlangıçta test edilecek bir hipotez olarak değerlendirmez.
Bunu dünyanın nasıl çalıştığına ilişkin bir bilgi olarak öğrenebilir.
Sosyal onay ve uyum
Bir kişi bu inanca tamamen katılmasa bile aile içinde herkes aynı şeyi söylüyorsa kurala uyabilir.
Çünkü mesele artık turşu değildir.
Mesele gruba ait olmaktır.
İnsanlar bazen “doğru olduğuna inandıkları” için değil, sosyal olarak uygun olduğu için davranırlar.
Burada sosyal etkileşim belirleyici hale gelir.
Bir evde adetliyken turşu yapılmıyorsa, genç bir kadın bunun nedenini sorgulamadan uygulayabilir. Yıllar sonra aynı kuralı kendi çocuğuna aktarabilir.
Böylece bireysel bir deneyim, kuşaklar boyunca sürdürülen sosyal norma dönüşür.
Türkiye’den dikkat çekici bir araştırma
Türkiye’de yürütülen 742 kadınlık araştırma bu konuyu özellikle ilginç hale getiriyor.
Araştırmaya göre kadınların %22’si menstruasyon sırasında yiyeceklerin konserve edilmesine katılmanın yiyeceği bozacağına inanıyordu. Araştırmada menstruasyonla ilişkili inanışlar arasında turşu açma konusu da oldukça yüksek bir yaygınlık gösterdi.
PubMed
Bu tür bir araştırmayı “742 kadının yanlış düşündüğünü kanıtladı” biçiminde okumak doğru olmaz.
Çünkü araştırma insanların neye inandığını gösteriyor; bu inanışların neden ortaya çıktığını veya her durumda nasıl davranışa dönüştüğünü tek başına kanıtlamıyor.
Fakat çok önemli bir şeyi gösteriyor:
Adetliyken turşu yapılmaz düşüncesi yalnızca birkaç kişinin kişisel takıntısı değildir; belirli sosyal çevrelerde ölçülebilen bir kültürel inanıştır.
Kültürler arasında tablo neden değişiyor?
Menstruasyonla ilgili yasaklar dünyanın her yerinde aynı değildir.
Örneğin Malezya’daki Temiar topluluğu üzerine yapılan nitel bir araştırmada 38 katılımcıyla gerçekleştirilen beş odak grup görüşmesi incelendi. Çalışmada menstruasyon sırasında çeşitli yiyeceklerden kaçınma ve bazı davranışsal kısıtlamalar bulunduğu; bu kuralların topluluk tarafından yalnızca “yasak” değil, menstruasyondaki kişiyi ve topluluğu koruyan uygulamalar olarak da anlamlandırıldığı görüldü.
PubMed Central (PMC)
+1
Başka bir kültürel bağlamda ise menstruasyon sırasında yemek hazırlamaya ilişkin aynı kısıtlama görülmeyebilir.
Etiyopya’nın Tigray bölgesinde gerçekleştirilen nitel bir araştırmada menstruasyon döneminde kadınların yemek hazırlamasını genel olarak yasaklayan bir uygulamanın bulunmadığı bildirildi.
Springer
Bu karşılaştırmalar önemli bir psikolojik ipucu veriyor:
Eğer aynı biyolojik süreç farklı toplumlarda farklı davranış kuralları oluşturuyorsa, davranışın önemli bir bölümünü kültürel öğrenme açıklıyor olabilir.
Peki ya “Ben yaşadım, gerçekten bozuldu” diyenler?
Bu itiraz oldukça güçlüdür.
Bir insan kendi deneyimini bilimsel bir makaleden daha ikna edici bulabilir.
“Ben adetliyken turşu yaptım ve bozuldu.”
Bu deneyim gerçektir.
Fakat deneyimin gerçek olması, deneyime yüklenen nedenin de doğru olduğu anlamına gelmez.
Turşu bozulmuş olabilir.
Fakat neden bozuldu?
Tuz oranı mı?
Sıcaklık mı?
Hijyen mi?
Sebzelerin durumu mu?
Kapta kalan mikroorganizmalar mı?
Fermantasyon koşulları mı?
Yoksa gerçekten menstruasyon mu?
İşte bilimsel düşünme tam burada başlar.
Bir olayın gerçekleştiğini kabul etmekle, o olayın nedenini bildiğimizi varsaymak aynı şey değildir.
Psikolojideki çelişki: Menstruasyon gerçekten duyguları etkiliyor mu?
Burada araştırmaların çelişkili görünmesi özellikle önemli.
Menstruasyon ve duygu durum ilişkisini inceleyen 47 prospektif çalışmayı değerlendiren bir sistematik derlemede, çalışmaların %38,3’ünde döngünün herhangi bir aşamasıyla duygu durumu arasında ilişki bulunmadı. Bazı çalışmalarda ise adet öncesi dönemle veya başka dönemlerle ilişkili negatif duygu durumları bildirildi. Araştırmacılar yöntemlerin çeşitliliği nedeniyle sonuçların meta-analize uygun olmadığını belirtti.
PubMed
+1
Buradaki çelişki bize önemli bir şey öğretiyor.
“Adet döneminde hiçbir duygusal değişiklik olmaz” demek de aşırı genelleme olur.
“Adet döngüsü bütün kadınların psikolojisini aynı biçimde bozar” demek de bilimsel kanıtlarla desteklenmiyor.
Gerçeklik daha karmaşık.
Bazı insanlar belirgin semptomlar yaşarken bazıları yaşamayabilir. Aynı kişi farklı aylarda bile farklı deneyimler yaşayabilir.
Bu nedenle kişisel deneyimi küçümsemek yerine onu doğru yere koymak gerekir.
İnanç, deneyim ve bilim arasındaki üçgen
Adetliyken turşu yapılmaz inanışını anlamak için üç katmanı birlikte düşünmek gerekiyor:
Deneyim: “Benim turşum bozuldu.”
İnanç: “Adetliyken turşu bozulur.”
Bilimsel açıklama: “Turşunun bozulmasına hangi değişkenler neden oluyor?”
Bu üçü birbirine karıştırıldığında mit ortaya çıkabilir.
Bir insanın yaşadığı deneyim değersiz değildir.
Ancak deneyimin açıklaması test edilmelidir.
Bu inanış neden hâlâ yaşıyor?
Çünkü kültürel inanışlar yalnızca doğru oldukları için yaşamaz.
Bazen insanlara belirsizliği azaltma hissi verirler.
“Bunu yapma, çünkü bozulur.”
Bu cümle aslında karmaşık bir fermantasyon sürecini basitleştirir.
İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz.
Bir şeyin neden bozulduğunu bilmemek rahatsız edici olabilir. Buna karşılık tek ve net bir neden sunmak rahatlatıcıdır.
Üstelik geleneksel bilgi aile bağlarını da güçlendirebilir.
Anneannesinden öğrenilen bir turşu tarifi yalnızca sebze, sirke ve tuzdan oluşmaz. İçinde anılar, aile hikâyeleri ve aidiyet duygusu da vardır.
Bu nedenle bir inanışı eleştirirken onun taşıdığı duygusal değeri de görmek gerekir.
Kendimize sorabileceğimiz daha zor sorular
Belki de “Adetliyken neden turşu yapılmaz?” sorusunun en ilginç tarafı, bizi turşudan çok kendimiz hakkında düşündürmesidir.
Ben hangi bilgileri sorgulamadan doğru kabul ediyorum?
Ailemden öğrendiğim hangi kuralların bilimsel temelini hiç araştırmadım?
Bir şey kötü sonuçlandığında gerçekten nedenini mi araştırıyorum, yoksa zaten inandığım açıklamayı mı seçiyorum?
Bir yakınım “Böyle yapılmaz” dediğinde bunu bilgi olarak mı, otorite olarak mı algılıyorum?
Kendi deneyimlerime ne kadar güveniyorum?
Ve daha önemlisi:
Bir inancın bana tanıdık gelmesi, onun doğru olduğu anlamına geliyor mu?
Bu sorular yalnızca menstruasyonla ilgili inanışları değil, günlük yaşamda taşıdığımız pek çok düşünceyi yeniden değerlendirmemize yardımcı olabilir.
Sonuç: Turşudan daha büyük bir mesele
Adetliyken turşu yapılmaz inanışının psikolojik açıdan ilginç tarafı, turşunun gerçekten bozulup bozulmamasından çok daha fazlasını anlatmasıdır.
Bu küçük mutfak kuralının içinde nedensellik arayışı, seçici hafıza, beklenti, tiksinme, kaygı, sosyal öğrenme, kültürel aktarım, aidiyet ve duygusal zekâ gibi birçok psikolojik süreç bulunabilir.
Bilimsel araştırmalar menstruasyonun bilişsel kapasiteyi sistematik biçimde düşürdüğüne dair sağlam kanıtlar sunmuyor.
PLOS
Menstruasyonun negatif duygu durumuyla ilişkisi konusunda da araştırmalar tek ve basit bir tablo ortaya koymuyor.
PubMed
Buna karşılık menstruasyonun toplumsal olarak damgalanabildiğine ilişkin psikolojik ve sosyolojik literatür oldukça geniş. Araştırmalar, menstruasyonun beden algısı, benlik sunumu, özsaygı ve sosyal konumla ilişkili olabilecek bir stigma taşıyabildiğini ortaya koyuyor.
DOI
+1
Güncel bir 2026 derlemesi de menstruasyon tabularının sosyal dışlanma, ayrımcılık ve eşitsizliklerle bağlantısını vurguluyor.
Springer
+1
Bu nedenle “adetliyken turşu yapılmaz” cümlesine yalnızca “batıl inanç” deyip geçmek, meselenin psikolojik boyutunu kaçırmak olur.
Belki de daha doğru soru şudur:
Bir turşuyu gerçekten ne bozar ve biz neden bazen cevabı kendi bedenimizde ararız?
Bu sorunun cevabı, kavanozun içinde değil; insan zihninin belirsizlikle baş etme, anlam üretme ve öğrendiği dünyayı yeni kuşaklara aktarma biçiminde saklı olabilir.
Okuduğunuz için teşekkür ederiz; Adetliyken neden turşu yapılmaz hakkındaki yeni içeriklerde yeniden görüşürüz.